08 · Mənbələr

Bütün bunlar haradan gəlir.

Bu sərgidəki hər şey sənədləşdirilmiş əsərlərdən götürülüb. Bu səhifə həmin əsərlərin hansı mənbələrdən götürüldüyünü, necə işlənildiyini və saytın nələri iddia etmədiyini açıqlayır.

Əsərlər

Buradakı 41 xalça Heydər Əliyev Fondunun nəşr etdiyi «Azərbaycan xalçaları» kitabındakı lövhələrdən köçürülüb. 41 əsərdən 41-i konkret fiziki əsərlə eyniləşdirilib — lövhə, kolleksiya və inventar nömrəsi eyni xalçanı göstərir — və 41-i mənbədə tarixlə qeyd olunub.

Əsərlərin özü burada saxlanılır: Lətif Kərimov adına Azərbaycan Dövlət Xalça və Xalq Tətbiqi Sənəti Muzeyi.

Əslində nə düzəldilib

Hər xalça tor kimi yenidən çəkilib — hər ilməyə bir xana, toxucunun işlətdiyi boyalarla — buna görə də tək ilməyə qədər böyüdülə və hissə-hissə adlandırıla bilir. Topluda bu, 14.815.696 xana və 203 adlandırılmış hissə deməkdir. Bu rəqəm bizim köçürmələrimizdəki xanaları sayır — hər xalçanın köçürüldüyü ölçüdə. Mənbə bu əsərlərin nə ölçüsünü, nə də ilmə sıxlığını qeyd edir, ona görə də bu, onların fiziki olaraq neçə ilmə daşıdığının ölçüsü deyil.

Hər adlandırılmış hissə mənşəyi göstərilən xalça ilə yoxlanılır: hər naxışın ortasından götürülmüş bir parça həmin xalçanın öz torunda hərfbəhərf tapılmalıdır. Öz əsərində tapılmayan naxış olarsa, yığım prosesi xəta ilə dayanır.

Nəyə baxırsınız

Bu saytdakı heç bir şəkil fotoşəkil deyil. Hər xalça təsviri bizim öz köçürdüyümüz torun rəqəmsal təsviridir — hər piksel bir ilmə. Muzeyin lövhələri Heydər Əliyev Fondunun və əsərləri saxlayan kolleksiyanın müəllif hüququndadır; onlar yalnız köçürmək üçün istinad kimi işlədilib və burada nə bütöv, nə də hissə-hissə yenidən dərc olunmur.

Bu məhdudiyyət layihənin dizaynını müəyyənləşdirib. Muzey saytlarında materiallıq hissi adətən toxumanın iri planlı fotoşəkilləri ilə yaradılır. Burada isə heç bir fotoşəkil yoxdur — deməli materialı toxumanın özüdür, yəni fotoşəklin verə bilməyəcəyi yeganə şey.

Bu sayt nəyi iddia etmir

Təsnifat yalnız bir ənənəyə əsaslanır. Səkkiz məktəb və hər əsər üçün göstərilən məktəb bu toplunun gəldiyi Azərbaycan cildindən götürülüb. Qafqaz toxuması üzrə tədqiqatçılar bölgənin ənənələrinin bir-birinə qarışdığını və bir kənd xalçasını tək bir milli ənənəyə aid etməyin çox vaxt mübahisəli olduğunu qeyd edirlər — ən çox da Qarabağ üçün. Bu sayt mənbəyinin qeyd etdiyini bildirir, hökm vermir.
Naxışların oxunuşu bizimdir. Hər əsərin qeydi mənbə cildi ilə yoxlanılır, ancaq cild ayrı-ayrı naxışlardan bəhs etmir. 203 hissənin burada necə adlandırıldığı və təsvirin nə dediyi bu layihənin əsəri oxumasıdır. Rəng iddiaları xalçanın öz boyaqlarına qarşı hər dəfə yoxlanır; rəmzə toxunan yerlərdə isə mənbə əsasən xalça ədəbiyyatıdır — sənətşünaslıq, elmi araşdırma deyil — və mətn bunu «belə oxunur» deyə bildirir.
Bu tarix kitabı deyil. Buradakı səkkiz xalçaçılıq məktəbinin altısı üçün layihədə mənbəli təsviri mətn yoxdur, ona görə də bölgə səhifələri şərh vermir, yalnız ölçülmüş məlumatları göstərir. Rəqəm gördüyünüz yerdə o, əsərlərdən sayılıb; tarixi abzas gözlədiyiniz yerdə isə qəsdən heç nə yoxdur.
Bu xronologiya deyil. Əsərlərin 32-si XX əsrin əvvəlinə düşür. Kolleksiya dövrlər üzrə elə paylanmayıb ki, ondan zaman xətti çıxsın — yenə də çəkmək olmayan ardıcıllığı uydurmaq olardı.
Atribusiya deyilir, güman edilmir. Mənbə xalçanı kompozisiya adı olmadan qeyd edibsə, səhifədə işlədilən ad bu layihənin verdiyi addır və əsərin öz səhifəsi bunu bildirir. Məsələn, Naxçıvan xalçası cilddə sadəcə «Xalça» kimi keçir; buradakı «Lövhəli xalça» adı onun quruluşunu təsvir edir və bizimdir.
Toxucular burada yoxdur. Bu xalçaları konkret insanlar — demək olar ki, hamısı qadınlar — toxuyublar. Lakin layihədə onların heç birinin adı qeyd olunmayıb. Bu boşluq mənbələrin özündə də mövcuddur. Onu uydurma adlarla doldurmaq əvəzinə, olduğu kimi saxlamaq daha doğru və etibarlıdır.

İrs statusu

Azərbaycan xalça sənəti 2010-cu ildə UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.